SÜFRƏYƏ GEDƏN YOLUN İNSANLARI...
“Meyvəli”nin timsalında zəhmət, etibar və bazar mədəniyyəti haqqında oçerk
Səhərin ilk işığı şəhərin küçələrinə tam yayılmamışdan əvvəl bazarlarda həyat başlayır.
Hələ şəhər yuxudan ayılarkən bir tərəfdən yük maşınları gəlir, o biri tərəfdən satıcılar piştaxtaların arxasında günün hazırlığını görürlər. Yeşiklər açılır, torbalar boşaldılır, məhsullar çeşidlənir. Bir azdan rənglər görünəcək: qırmızı alma, sarı armud, yaşıl bibər, bənövşəyi badımcan, narıncı portağal, günəşdən rəng almış pomidor...
Amma bütün bunların arxasında yalnız bazar görüntüsü yoxdur.
Hər məhsulun arxasında bir insan zəhməti dayanır.
Bir kəndlinin səhər tezdən qalxması, torpağa əyilməsi, suya, havaya, mövsümə ümid bağlaması, aylarla yetişdirdiyi məhsula gözünün üstündə qaş kimi baxması var. Bir bağın budağında yetişən meyvə ilə şəhərdəki süfrə arasında isə uzun və mürəkkəb bir yol keçir.
Bu yolun adı ticarətdir.
Lakin ticarətin də müxtəlif üzü var. Onun bir üzü yalnız alıb-satmaqdan ibarətdirsə, digər üzü istehsalçı ilə istehlakçı arasında etibarlı körpü qurmaqdır.
“Meyvəli”nin hekayəsinə də bu prizmadan baxanda qarşımıza yalnız bir müəssisənin deyil, illər ərzində formalaşan bir iş fəlsəfəsinin mənzərəsi çıxır.
Bir adın arxasındakı tarix
2008-ci il...
Bir qrup iş adamının təşəbbüsü ilə yaradılan “Meyvəli” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti qarşısına meyvə-tərəvəz ticarətinin təşkilində yeni imkanlar yaratmaq məqsədini qoyur.
Həmin vaxtdan ötən illər ərzində ölkənin iqtisadi həyatında çox şey dəyişib. Alıcının tələbi dəyişib, bazarın ritmi sürətlənib, logistikanın əhəmiyyəti artıb, məhsulun keyfiyyəti ilə yanaşı onun saxlanılması və vaxtında çatdırılması da mühüm məsələyə çevrilib.
Belə bir mühitdə hər hansı müəssisənin uzun müddət fəaliyyət göstərməsi yalnız bazarda yer tutmaqla mümkün deyil.
Bazar sizi hər gün yenidən imtahana çəkir.
Bu imtahanda isə yalnız məhsul deyil, münasibət də qiymətləndirilir.
Alıcı özünə təqdim olunan məhsulun keyfiyyətinə inanmaq istəyir. Fermer öz zəhmətinin dəyərini almaq istəyir. Satıcı sabit və işlək ticarət mühiti axtarır.
Bu üç marağın kəsişdiyi nöqtədə isə idarəetmə dayanır.
“Meyvəli”nin illər ərzində formalaşan fəaliyyətində rəhbər Əbülfət Qocayevin adı da məhz bu idarəçilik xətti ilə yanaşı çəkilir.
Biznesdən əvvəl məsuliyyət
Hər rəhbərin öz işinə münasibəti olur.
Bəziləri müəssisəni rəqəmlərlə ölçür.
Bəziləri üçün əsas göstərici dövriyyədir.
Bəziləri isə gördüyü işin insan həyatındakı yerinə baxır.
Əbülfət Qocayevin rəhbərlik etdiyi “Meyvəli”nin fəaliyyətini xarakterizə edən təqdimatlarda əsas diqqətin fermer, məhsul, alıcı və xidmət münasibətlərinə yönəldilməsi də təsadüfi deyil.
Çünki kənd təsərrüfatı məhsulunun özünəməxsus taleyi var.
Sənaye məhsulunu sabah da istehsal etmək mümkündür. Amma mövsümün məhsulu vaxtında satılmasa, onun taleyi tamam başqa cür olur.
Bir fermerin yetişdirdiyi tonlarla pomidorun, alma bağının, nar bağının və ya tərəvəz sahəsinin arxasında bəzən bir ilin deyil, bir neçə nəslin zəhməti dayanır.
Torpaq zəhməti unutmaz.
Amma bazar bəzən o zəhmətin qədrini bilməyə bilər.
Məhz buna görə aqrar məhsulun istehsalçıdan istehlakçıya qədər keçdiyi yolun düzgün təşkili iqtisadi məsələ olmaqla yanaşı, həm də sosial məsuliyyətdir.
“Meyvəli” modelinin əsas məqamlarından biri də burada görünür.
Fermerin əli ilə şəhər süfrəsi arasında
Bir anlıq təsəvvür edək:
Ucqar bir rayonda fermer səhər tezdən bağa çıxır. Günəş hələ doğmayıb. O, yetişmiş meyvələrə baxır. Hansını dərmək, hansını ağacda saxlamaq lazım olduğunu müəyyənləşdirir.
Məhsul yığılır.
Sonra çeşidlənir.
Yeşiklərə yerləşdirilir.
Yük maşınına yüklənir.
Və yol başlayır.
Bu yolun sonunda isə həmin meyvə hansısa şəhər sakininin mətbəxində, ailə süfrəsində yer alır.
Əslində bazar yalnız məhsulun satıldığı yer deyil.
Bazar kəndlə şəhər arasında görünməyən körpüdür.
Bu körpü nə qədər sağlam qurularsa, kənd təsərrüfatının iqtisadi dövriyyəsi də bir o qədər səmərəli olar.
“Meyvəli”nin fəaliyyətində yerli istehsalçılarla əməkdaşlığın ön plana çəkilməsi məhz belə bir ehtiyaca cavab verir.
Fermer üçün bazara çıxış imkanının olması nə qədər vacibdirsə, alıcı üçün məhsul bolluğu və seçim imkanının mövcudluğu da bir o qədər əhəmiyyətlidir.
Beləliklə, bir tərəfdə torpaq, digər tərəfdə süfrə dayanır.
Ortada isə onları birləşdirən sistem.
Bazarın görünməyən tərəfi
Bazara girən adam çox vaxt yalnız piştaxtanı görür.
Almanın rəngini, pomidorun qoxusunu, göyərtinin təzəliyini, tərəvəzin görünüşünü...
Amma onun arxasındakı təşkilati mexanizmi görmür.
Məhsulun haradan gəldiyini, necə qəbul edildiyini, necə çeşidləndiyini, necə yerləşdirildiyini, satıcı ilə alıcının münasibətinin necə tənzimləndiyini düşünmür.
Halbuki müasir bazarın uğuru məhz görünməyən bu işlərdən başlayır.
Nizam-intizam.
Operativlik.
Təşkilatçılıq.
Məsuliyyət.
Ünsiyyət mədəniyyəti.
Bütün bunlar bir yerdə olmayanda ən gözəl məhsul belə bazar üstünlüyünü itirə bilər.
“Meyvəli Bazarı”nın fəaliyyətində bu məqam ayrıca diqqət çəkir.
Burada bazarın gündəlik işinin təşkilində müavin Anar Novruzovun rolu qeyd olunur.
Onun fəaliyyətini yalnız inzibati vəzifə çərçivəsində qiymətləndirmək də doğru olmaz.
Çünki bazar rəhbərliyi kabinetdən idarə olunan iş deyil.
Bazar insan içindədir.
Satıcı ilə danışmaq, alıcının narazılığını dinləmək, yaranan problemi yerində görmək, nizam-intizamı qorumaq, məhsulun yerləşdirilməsinə və ticarət prosesinə nəzarət etmək tələb olunur.
Bazarın səliqəsi bəzən böyük layihələrdən daha çox gündəlik zəhmət istəyir.
Anar Novruzovun iş masası yox, bazarı var
Anar Novruzov haqqında danışarkən onu bazarın gündəlik həyatının içində görmək daha doğru olar.
Çünki belə işlərdə idarəçi ilə idarə olunan arasında məsafə artdıqca problemlər də böyüyür.
Satıcı öz problemini deməlidir.
Alıcı öz narazılığını bildirə bilməlidir.
Məhsulun keyfiyyəti ilə bağlı məsələ yarananda ona münasibət göstərilməlidir.
Bütün bunlar bazarın adi, lakin vacib həyatıdır.
Nizam-intizamın formalaşması isə bir günün işi deyil.
İllərlə davam edən ardıcıl nəzarət və tələbkarlıq tələb edir.
“Meyvəli”də bazar mədəniyyətinin formalaşdırılması istiqamətində görülən işlərdən danışarkən Anar Novruzovun adı da bu müstəvidə önə çıxır.
Çünki yaxşı bazar yalnız bolluqla ölçülmür.
Bolluğun içində nizam yoxdursa, bolluq özü də xaosa çevrilə bilər.
Məhz nizam məhsulu bazara, bazarı isə mədəni xidmət məkanına çevirir.
Məhsulun dili
Meyvə-tərəvəzin dili yoxdur.
Amma onun danışdığı bir dil var.
Təzə alma öz dili ilə danışır.
Günəş görmüş pomidor başqa cür danışır.
Bağdan təzəcə gəlmiş göyərti başqa cür...
Alıcı isə bu dili çox yaxşı bilir.
O, məhsula baxanda yalnız rəngini görmür. Təravətini, keyfiyyətini, saxlanma şəraitini də hiss etməyə çalışır.
Bu səbəbdən ərzaq ticarətində etibar ən böyük kapitaldır.
Bir dəfə qazanc əldə etmək mümkündür.
Amma illərlə etibar qazanmaq tamam başqa məsələdir.
Markanın dəyəri də məhz burada yaranır.
“Meyvəli”nin illər ərzində bazarda özünə mövqe qazanması bu baxımdan yalnız kommersiya göstəricisi kimi deyil, həm də formalaşmış müştəri münasibətlərinin nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Bir yeşik məhsulun içində bir ilin zəhməti
Kənd təsərrüfatında ən böyük həqiqətlərdən biri budur:
Fermer məhsulu torpaqdan çıxarır, amma onun dəyərini bazar müəyyənləşdirir.
Buna görə məhsulun bazara çıxarılması istehsal prosesinin davamıdır.
Əgər fermer yetişdirdiyi məhsulu vaxtında sata bilmirsə, onun əməyi yarımçıq qalır.
Əgər məhsul düzgün saxlanmırsa, itki yaranır.
Əgər logistika zəif qurulursa, məhsulun keyfiyyəti aşağı düşür.
Əgər satıcı ilə alıcı arasında etibar yoxdursa, bazarın dayanıqlığı pozulur.
Deməli, meyvə-tərəvəz ticarəti sadə “alıb-satmaq” münasibətindən daha böyük sistemdir.
“Meyvəli”nin fəaliyyətini əhəmiyyətli edən də məhz bu sistemin müxtəlif halqalarını bir araya gətirmək cəhdidir.
İnsan amili
İstənilən böyük müəssisənin arxasında insanlar dayanır.
Rəhbər.
Müavin.
Satıcı.
Sürücü.
Anbardar.
Fermer.
Təchizatçı.
Alıcı.
Onların hər biri sistemin bir hissəsidir.
Bir halqa zəifləyəndə bütöv mexanizm də zərər görür.
Əbülfət Qocayevin rəhbərliyi ilə bağlı təqdim olunan əsas yanaşmalardan biri də insan amilinə xüsusi əhəmiyyət verilməsidir.
İdarəçilik yalnız göstəriş vermək deyil.
İşçidə məsuliyyət yaratmaq, satıcıda müştəriyə hörmət formalaşdırmaq, fermerlə münasibətdə qarşılıqlı etibar yaratmaq və alıcının hüququnu nəzərə almaqdır.
Bu prinsiplər kağız üzərində yazıldıqda deyil, gündəlik praktikada yaşadıqda dəyər qazanır.
İqtisadi fəaliyyətlə sosial məsuliyyət bir-birindən ayrı anlayışlar deyil.
Xüsusilə böyük kollektivə və cəmiyyətlə geniş təmaslara malik müəssisələr üçün bu məsələ daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
“Meyvəli”nin sosial təşəbbüslər, o cümlədən şəhid ailələri və qazilərlə bağlı müxtəlif dəstək aksiyalarında iştirakı barədə məlumatların olması da müəssisənin fəaliyyətinin yalnız kommersiya çərçivəsində qalmadığını göstərən məqam kimi təqdim olunur.
Əlbəttə, sosial məsuliyyət reklam şüarı deyil.
O, insanın çətin günündə yanında olmaqla ölçülür.
Bəzən böyük yardımın özü deyil, göstərilən diqqət daha çox yadda qalır.
Çünki cəmiyyət müəssisələri yalnız nə satdıqları ilə deyil, insana necə münasibət göstərdikləri ilə də qiymətləndirir.
“Meyvəli”nin sabahı
Hər uğurlu müəssisənin qarşısında eyni sual dayanır:
Bəs bundan sonra?
Dünənin uğuru sabahın zəmanəti deyil.
Bazar dəyişir.
İstehlakçı dəyişir.
Texnologiya dəyişir.
Logistika yenilənir.
Tələblər artır.
Bu dəyişikliklərin qarşısında dayanmaq üçün müəssisə özü də dəyişməyi bacarmalıdır.
“Meyvəli”nin gələcək inkişaf perspektivi də məhz bu yenilənmə qabiliyyətindən asılıdır.
Müasir ticarət yalnız məhsul bolluğu demək deyil.
Sürətli xidmət, düzgün logistika, keyfiyyətə nəzarət, müasir saxlama imkanları, fermerlə daha geniş əməkdaşlıq, istehlakçı məmnuniyyəti və etibarlı idarəetmə gələcəyin əsas tələbləridir.
Bu baxımdan Əbülfət Qocayevin rəhbərlik etdiyi müəssisənin qarşısında yeni vəzifələr dayanır.
Anar Novruzovun timsalında bazarın gündəlik idarəçiliyinin üzərinə düşən məsuliyyət də elə buradan başlayır.
Çünki bazarı bu gün saxlamaq başqa şeydir, onu sabahın bazarına hazırlamaq tamam başqa.
Son söz əvəzi
Axşam düşür. Səhər açılan yeşiklərin bir qismi artıq boşalıb. Gün ərzində yüzlərlə insan gəlib-gedib. Kimsə alma alıb. Kimsə pomidor. Kimsə evinə bir neçə kilo meyvə aparıb. Heç kim düşünməyib ki, həmin məhsulun arxasında neçə saatlıq yol, neçə insanın əməyi, neçə qərar və nə qədər təşkilati iş dayanır. Amma həyatın ən böyük sistemləri də bəzən belə görünür: Nəticə görünür, zəhmət görünmür.Bir süfrənin üzərində meyvə görünür, fermer görünmür.
Piştaxtada məhsul görünür, logistika görünmür. Alıcı ilə satıcının söhbəti görünür, idarəçilik görünmür. Amma bunların hamısı bir bütövün parçalarıdır. “Meyvəli”nin hekayəsi də əslində bu bütövlüyün hekayəsidir. Bu, yalnız bir şirkətin fəaliyyətindən danışan hekayə deyil. Bu, torpaqdan süfrəyə gedən yolun hekayəsidir. O yolda fermerin alın təri var. Sürücünün uzun yolu var. Satıcının səhərdən axşama qədər davam edən zəhməti var. İdarəçinin məsuliyyəti var. Və bütün bu zəhmətin son ünvanında bir insan dayanır: alıcı.
Əbülfət Qocayevin rəhbərliyi, Anar Novruzovun bazarın gündəlik idarəçiliyindəki fəaliyyəti və bütövlükdə “Meyvəli” kollektivinin işi bu mənzərənin müxtəlif tərəflərini tamamlayır. Bəlkə də “Meyvəli” adının əsas mənası elə bundadır: meyvəni satmaq yox, onun arxasındakı zəhmətə dəyər vermək. Çünki bazarın ən böyük sərvəti nə piştaxtadakı məhsuldur, nə də rəflərdəki bolluq.
Ən böyük sərvət etibardır. Etibar varsa, fermer məhsulunu gətirər. Satıcı işini vicdanla görər. Alıcı yenidən qayıdar.
Və bir müəssisənin adı zaman keçdikcə sadəcə kommersiya nişanı olmaqdan çıxaraq insanların yaddaşında müəyyən bir anlayışa çevrilər. “Meyvəli” haqqında danışarkən əsas məsələ də budur: bir adın necə markaya, bir bazarın necə mədəniyyətə, bir ticarət fəaliyyətinin isə necə etibara çevrilməsi.
