Söz və mətbuat azadlığı demokratik cəmiyyətin DAYAĞIDIR - Bu azadlıq hüquqi və mənəvi məsuliyyətlə müşayiət olunmalıdır

Demokratik dövlətin əsas göstəricilərindən biri söz və mətbuat azadlığının təmin edilməsidir. Fikir plüralizmi, müxtəlif baxışların sərbəst ifadəsi, ictimai nəzarətin həyata keçirilməsi və vətəndaşların məlumat almaq hüququ müasir hüquqi dövlətin ayrılmaz atributları hesab olunur. Azərbaycan Respublikasında da söz və mətbuat azadlığı Konstitusiya ilə təmin edilir və dövlət bu sahədə hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi, medianın inkişafı və informasiya əlçatanlığının artırılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirir.

Son illər ölkədə media sahəsində aparılan islahatlar nəticəsində informasiya məkanının imkanları xeyli genişlənmişdir. İnternet mediasının inkişafı, elektron informasiya resurslarının çoxalması, sosial şəbəkələrin geniş yayılması və rəqəmsal kommunikasiya vasitələrinin sürətli inkişafı cəmiyyətin operativ informasiya əldə etmək imkanlarını artırmışdır. Bu proseslər medianın cəmiyyət həyatındakı rolunu daha da gücləndirmişdir.

Lakin informasiya imkanlarının genişlənməsi ilə yanaşı, yeni problemlər də meydana çıxmışdır. Onlardan biri jurnalistika peşəsinin nüfuzundan istifadə edərək şəxsi maraqlarını təmin etməyə çalışan bəzi qeyri-peşəkar informasiya resurslarının fəaliyyətidir. Təəssüf ki, son illərdə özünü xəbər portalı və ya informasiya saytı kimi təqdim edən, lakin peşəkar jurnalistikanın elementar prinsiplərinə əməl etməyən bəzi platformaların fəaliyyəti cəmiyyət üçün ciddi narahatlıq doğurur.

Azadlıq məsuliyyətdən ayrı mövcud ola bilməz

Söz azadlığı heç vaxt həqiqəti təhrif etmək, böhtan yaymaq və insanların şərəf və ləyaqətini alçaltmaq hüququ vermir. Dünyanın bütün demokratik ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da söz azadlığının hüquqi sərhədləri mövcuddur. Bu sərhədlər ilk növbədə digər insanların hüquq və azadlıqlarının qorunmasına xidmət edir.

Jurnalistikanın əsas prinsipləri obyektivlik, dəqiqlik, balanslı yanaşma, faktların yoxlanılması və qarşı tərəfin mövqeyinin öyrənilməsidir. Peşəkar media məhz bu prinsiplərə əsaslanaraq cəmiyyət qarşısında öz missiyasını yerinə yetirir.

Lakin bəzi hallarda bu prinsiplər tamamilə unudulur. Faktlara söykənməyən məlumatlar, anonim mənbələrə istinad edilən əsassız ittihamlar, sifariş xarakteri daşıyan yazılar və emosional manipulyasiya cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyinə zərbə vurur.

Belə fəaliyyət nə jurnalistika, nə də ictimai nəzarət sayıla bilər.

Media adı altında şantaj cəhdləri

Ən təhlükəli tendensiyalardan biri bəzi internet resurslarının media fəaliyyətini şantaj vasitəsinə çevirməsidir. Belə hallarda əvvəlcə müəyyən şəxs və ya təşkilat haqqında əsassız, mənfi məzmunlu materiallar hazırlanır, daha sonra isə müxtəlif yollarla həmin materialların silinməsi və ya yeni yazıların dərc edilməməsi müqabilində qanunazidd təkliflər irəli sürülür.

Bu cür hallar jurnalistika fəaliyyətindən daha çox cinayət xarakterli əməllərin əlamətlərini xatırladır.

Peşəkar jurnalist heç vaxt informasiyanı gəlir mənbəyinə çevirmək üçün kiminsə nüfuzundan istifadə etməz. Jurnalistin əsas silahı fakt, sübut və ictimai maraqdır. Əgər məqsəd həqiqətin araşdırılması deyil, şəxsi maraqların təmin edilməsidirsə, burada artıq jurnalistikadan danışmaq mümkün deyil.

Belə halların qarşısının alınması həm hüquq-mühafizə orqanlarının, həm media ictimaiyyətinin, həm də cəmiyyətin ümumi maraqlarına uyğundur.

Reputasiya da hüquqla qorunan dəyərdir

Azərbaycan qanunvericiliyi hər bir vətəndaşın şərəf, ləyaqət və işgüzar nüfuzunun qorunmasını təmin edir. Hər hansı şəxs haqqında həqiqətə uyğun olmayan məlumatların yayılması həmin şəxsin peşə fəaliyyətinə, ailə münasibətlərinə, ictimai mövqeyinə və psixoloji durumuna ciddi mənfi təsir göstərə bilər.

Xüsusilə dövlət qulluqçuları, sahibkarlar, elm və mədəniyyət nümayəndələri haqqında əsassız ittihamların yayılması yalnız həmin şəxslərə deyil, onların təmsil etdikləri qurumların nüfuzuna da zərbə vurur.

İctimai etimadın formalaşması illərlə davam edən zəhmətin nəticəsidir. Onun əsassız ittihamlarla zədələnməsi isə bəzən bir neçə saat ərzində baş verə bilir.

Məhz buna görə də hüquqi dövlətlərdə diffamasiya xarakterli məlumatlara qarşı məhkəmə müdafiəsi mühüm hüquqi institutlardan biri hesab edilir.

Quba rayonunda baş verən hadisə ətrafında yaranan narahatlıq

Son günlər bəzi internet resurslarında Quba Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı aparatının Memarlıq və tikinti şöbəsinin böyük məsləhətçisi Murad Qədirli haqqında yayılan məlumatlar da ictimai müzakirələrə səbəb olmuşdur.

İddia olunur ki, yayılan materiallarda onun fəaliyyəti barədə həqiqəti əks etdirməyən məlumatlara yer verilib, müxtəlif ittihamlar irəli sürülüb. Əgər bu iddialar faktlarla təsdiqlənmirsə və qarşı tərəfin mövqeyi öyrənilmədən yayılıbsa, bu, peşəkar jurnalistika prinsiplərinə uyğun hesab edilə bilməz.

Bununla yanaşı, hər hansı konkret şəxs və ya qurum haqqında irəli sürülən ittihamların hüquqi qiymətləndirilməsi yalnız səlahiyyətli dövlət orqanlarının araşdırması və məhkəmə qərarları əsasında mümkündür. İctimai müzakirələr faktların yoxlanılmasını və balanslı yanaşmanı əvəz etməməlidir.

Belə hallarda həm medianın etik prinsiplərə əməl etməsi, həm də hüquqi prosedurların işləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bir əməkdaş haqqında yazılan yazı bütöv kollektivə təsir göstərir

İstənilən dövlət qurumunda çalışan əməkdaşın fəaliyyəti həmin qurumun ümumi nüfuzu ilə sıx bağlıdır. Buna görə də bir şəxs haqqında yayılan əsassız məlumatlar çox vaxt bütöv kollektivə mənfi psixoloji təsir göstərir.

Kollektiv daxilində narahatlıq yaranır, ictimaiyyət arasında yanlış təsəvvür formalaşır, qurumun fəaliyyətinə olan etimad zəifləyir.

Əslində isə dövlət orqanlarının fəaliyyəti ayrı-ayrı emosional yazılar əsasında deyil, qanunvericilik və rəsmi qiymətləndirmələr əsasında dəyərləndirilməlidir.

Peşəkar medianın nüfuzu qorunmalıdır

Azərbaycan jurnalistikasının zəngin tarixi vardır. Ölkəmizdə cəmiyyətin inkişafına, maarifçiliyə və dövlətçiliyin möhkəmlənməsinə mühüm töhfələr vermiş çoxsaylı peşəkar jurnalistlər yetişmişdir.

Bu gün də minlərlə jurnalist yüksək peşəkarlıq nümayiş etdirərək obyektiv informasiya yayır, ictimai maraqlara xidmət edir.

Təəssüf ki, azsaylı qeyri-peşəkar şəxslərin fəaliyyəti bütövlükdə jurnalist peşəsinin nüfuzuna kölgə salır. Buna görə də peşəkar media ictimaiyyəti belə hallara qarşı prinsipial mövqe nümayiş etdirməli, etik normaların pozulmasını qətiyyətlə pisləməlidir.

Media nümayəndələri arasında özünütənzimləmə mexanizmlərinin gücləndirilməsi, peşə etikası qaydalarına ciddi əməl olunması və faktların yoxlanılması mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi informasiya məkanının sağlamlaşmasına mühüm töhfə verə bilər.

Hüquqi müstəvidə müdafiə ən sivil yoldur

Əgər hər hansı şəxs və ya qurum özünün böhtan və ya həqiqətə uyğun olmayan məlumatlarla üzləşdiyini hesab edirsə, bunun ən doğru yolu hüquqi müdafiə mexanizmlərindən istifadə etməkdir.

Məhkəməyə müraciət etmək, təkzib hüququndan istifadə etmək, cavab vermək hüququnu həyata keçirmək və zərurət yarandıqda qanunvericiliyin nəzərdə tutduğu digər vasitələrdən yararlanmaq hüquqi dövlətin təqdim etdiyi sivil müdafiə mexanizmləridir.

Bu yanaşma həm söz azadlığını qoruyur, həm də insanların hüquqlarının balanslı şəkildə müdafiəsinə xidmət edir.

P.S:

Söz və mətbuat azadlığı müasir Azərbaycanın demokratik inkişafının mühüm sütunlarından biridir. Bu azadlığın qorunması dövlətin və cəmiyyətin ortaq marağıdır. Lakin hər bir hüquq kimi, söz azadlığı da məsuliyyətlə müşayiət olunmalıdır. Həqiqətin təhrif edilməsi, böhtan xarakterli məlumatların yayılması, şəxsi maraqlar naminə media imkanlarından istifadə edilməsi nə jurnalistikanın prinsiplərinə, nə də hüquqi dövlət anlayışına uyğundur.

Eyni zamanda, konkret şəxslər və ya qurumlar haqqında irəli sürülən iddialar faktlara söykənməli, qarşı tərəfin mövqeyi təqdim olunmalı və günahlandırıcı nəticələr yalnız səlahiyyətli orqanların araşdırmaları və məhkəmə qərarları əsasında çıxarılmalıdır. Bu, həm peşəkar jurnalistikanın əsas tələbi, həm də hüququn aliliyinin vacib prinsipidir. Sağlam informasiya məkanı yalnız azad sözlə deyil, həm də dürüstlük, peşəkarlıq, obyektivlik və məsuliyyətlə formalaşır. Məhz bu dəyərlər cəmiyyətin mediaya olan etimadını möhkəmləndirir və jurnalistikanı demokratik inkişafın həqiqi dayaqlarından birinə çevirir.