İttihamın çəkisi sübutun çəkisi qədərdir ...

İnformasiya əsrində yaşayırıq. Bu gün bir şəxslə bağlı yayılan məlumatın cəmiyyətə çatması üçün nə qəzet səhifəsinə, nə də televiziya efirinə ehtiyac var. Bir sosial şəbəkə paylaşımı, ardınca onun müxtəlif platformalarda təkrarlanması kifayətdir ki, adi bir iddia qısa müddətdə geniş auditoriyanın müzakirə mövzusuna çevrilsin. Məhz buna görə də informasiya ilə davranış məsələsi əvvəlkindən daha böyük məsuliyyət tələb edir. Xüsusilə dövlət idarəçiliyində çalışan şəxslərlə bağlı yayılan məlumatlarda bu məsuliyyət daha da artır. Çünki burada söhbət yalnız konkret şəxsin nüfuzundan deyil, ictimaiyyətin dövlət qurumları və onların fəaliyyəti barədə formalaşdırdığı təsəvvürdən də gedir.

Son günlər Cəlilabad Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının birinci müavini Qalib Xudaverdiyevin adı müxtəlif sosial şəbəkə paylaşımlarında və bəzi media materiallarında hallanır. Məsələyə diqqət yetirərkən ilk növbədə bir mühüm məqamı nəzərə almaq lazımdır: iddia ilə təsdiqlənmiş fakt eyni anlayış deyil.

Hazırda açıq mənbələrdə yayılan materiallardan birində də Qalib Xudaverdiyevin fəaliyyəti ilə bağlı məlumatların sosial şəbəkə paylaşımından götürüldüyü və həmin məlumatların “iddia” kimi təqdim edildiyi görünür.  Bu, jurnalistikanın ən həssas məqamlarından birini gündəmə gətirir: sosial şəbəkədə kimsənin yazdığı hər hansı fikir hansı mərhələdən sonra xəbər hesab edilə bilər?

Əslində məsələ olduqca sadədir. Bir şəxs hər hansı dövlət məmuru haqqında müəyyən fikir səsləndirə bilər. Lakin həmin fikrin xəbər materialına çevrilməsi üçün əlavə yoxlama mərhələsi lazımdır. Mənbənin kimliyi, məlumatın mənşəyi, sənədlərin mövcudluğu, hadisənin digər iştirakçılarının mövqeyi və ən başlıcası, qarşı tərəfin münasibəti araşdırılmalıdır. Bunlar edilmədən sosial şəbəkə paylaşımının sadəcə daha geniş auditoriyaya daşınması jurnalist araşdırması sayıla bilməz.

Bu baxımdan medianın vəzifəsi kiminsə yazdığını olduğu kimi başqa platformaya köçürmək deyil. Medianın əsas üstünlüyü məhz yoxlama mexanizmində olmalıdır.

Qalib Xudaverdiyevin hazırda Cəlilabad Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının birinci müavini vəzifəsində fəaliyyət göstərməsi açıq rəsmi və xəbər mənbələrində də təsdiqlənir. Məsələn, 17 sentyabr 2026-cı il tarixli məlumatda onun rayon icra hakimiyyətində keçirilən müşavirədə birinci müavin və Fövqəladə Hallar Komissiyasının sədri kimi iştirak etdiyi bildirilir.  İyul ayında yayılan başqa bir məlumatda isə onun icra hakimiyyəti başçısının səlahiyyətlərini icra edən şəxs kimi tədbirdə çıxış etdiyi qeyd olunub.

Bu faktların özü hər hansı məmurun fəaliyyətinin avtomatik olaraq müsbət və ya mənfi qiymətləndirilməsi demək deyil. Əksinə, dövlət vəzifəsində çalışan şəxsin fəaliyyətinin ictimai nəzarətdə olması təbii və zəruridir. Əgər onun fəaliyyəti ilə bağlı konkret problem, qanun pozuntusu və ya vətəndaşların hüquqlarına toxunan məsələ varsa, bunun araşdırılması üçün həm jurnalistikanın, həm də aidiyyəti dövlət qurumlarının imkanları mövcuddur.

Amma burada başqa bir prinsip də qorunmalıdır: ittihamın özü sübutun yerini tutmamalıdır.

Bir məlumatın “iddia olunur”, “deyilir”, “məlumat daxil olub” ifadələri ilə təqdim edilməsi onun avtomatik olaraq həqiqət statusu qazanması anlamına gəlmir. Əksinə, belə ifadələrdən istifadə edən media orqanı məlumatın hələ təsdiqlənmədiyini göstərmiş olur. Deməli, növbəti mərhələ həmin iddianın araşdırılmasıdır.

Azərbaycan qanunvericiliyində də informasiya azadlığı ilə yanaşı, şəxslərin şərəf, ləyaqət və işgüzar nüfuzunun müdafiəsi hüququ nəzərdə tutulur. Mülki Məcəllə fiziki şəxsin şərəfinin, ləyaqətinin və işgüzar nüfuzunun müdafiəsini hüquqi təminat altına alır.  Qanunvericilikdə həqiqətə uyğun olmayan məlumatların yayılması ilə bağlı təkzib və digər hüquqi müdafiə mexanizmləri də nəzərdə tutulur.

Buradan isə mühüm nəticə çıxır: ictimaiyyətə açıq olmaq heç bir vəzifəli şəxsi sübutsuz ittihamların hədəfinə çevrilməkdən məhrum etmir.

Əksinə, dövlət məmurunun fəaliyyəti nə qədər çox ictimai əhəmiyyət daşıyırsa, onun haqqında yayılan məlumatların da bir o qədər dəqiq olması tələb olunur.

Jurnalist üçün ən asan yol ittihamı yazmaqdır. Ən çətin yol isə həmin ittihamın həqiqət olub-olmadığını araşdırmaqdır. Peşəkar jurnalistikanı fərqləndirən də məhz bu ikinci yoldur.

Media haqqında qanunvericilik kütləvi informasiya vasitələrinin cəmiyyətin doğru-dürüst və operativ informasiya almaq hüququnun həyata keçirilməsində rolunu müəyyən edir. Eyni zamanda informasiyanın mənbəyi və yayılması ilə bağlı məsuliyyət məsələlərini də nəzərdə tutur.  Buna görə jurnalist material hazırlayarkən yalnız “məlumatı haradan aldım?” sualını deyil, “bu məlumatı hansı sübutla təsdiqləyə bilərəm?” sualını da verməlidir.

Digər mühüm məsələ qarşı tərəfin mövqeyidir. Haqqında ciddi ittiham irəli sürülən şəxsə həmin iddialara münasibət bildirmək imkanı verilmirsə, material birtərəfli xarakter daşıya bilər. Bu isə oxucunun hadisənin bütün tərəfləri haqqında obyektiv təsəvvür formalaşdırmasını çətinləşdirir.

Ona görə Qalib Xudaverdiyev haqqında yayılan məlumatların hər birinə ayrıca yanaşmaq lazımdır. Konkret iddia varsa, konkret sübut ortaya qoyulmalıdır. Sənəd varsa, onun həqiqiliyi yoxlanılmalıdır. Hadisə varsa, onun iştirakçıları və nəticələri araşdırılmalıdır. Qanun pozuntusu iddia edilirsə, bu barədə səlahiyyətli qurumların mövqeyi öyrənilməlidir.

Əks halda informasiya ilə ittiham arasındakı sərhəd getdikcə aradan qalxır.

Burada sosial şəbəkə istifadəçilərinin də məsuliyyəti az deyil. Jurnalist materialının arxasında ən azı redaksiya məsuliyyəti dayanır. Sosial şəbəkədə isə bir istifadəçinin paylaşdığı məlumat saniyələr ərzində yüzlərlə, minlərlə insanın qarşısına çıxa bilər. Buna görə “mən sadəcə paylaşdım” yanaşması informasiya məsuliyyətini aradan qaldırmır.

Cəmiyyətin sağlam informasiya mühitinə ehtiyacı var. Bu mühit nə məmurları tənqiddən qoruyan qapalı məkan olmalıdır, nə də istənilən şəxsin sübutsuz ittihamlarla ictimai mühakiməyə çıxarıldığı meydan.

Tənqidə ehtiyac var, amma tənqid faktla danışmalıdır. Araşdırmaya ehtiyac var, amma araşdırma sənədə və etibarlı mənbəyə söykənməlidir. İttiham varsa, onun hüquqi qiymətini səlahiyyətli qurum verməlidir.

Qalib Xudaverdiyevin vəzifəli şəxs olması onun fəaliyyətinin ictimai müzakirədən kənarda qalması demək deyil. Lakin eyni zamanda bu status onun haqqında təsdiqlənməmiş məlumatların həqiqət kimi təqdim edilməsinə əsas vermir.

Bu səbəbdən məsələni şəxsi müdafiə və ya kiməsə qarşı mövqe kimi deyil, informasiya məsuliyyəti məsələsi kimi qoymaq daha doğru olar.

Əgər ortada konkret fakt varsa, ortaya qoyulsun. Əgər sənəd varsa, yayımlansın. Əgər qanun pozuntusu ilə bağlı əsaslı şübhə mövcuddursa, aidiyyəti qurumlar araşdırma aparsın və nəticə açıqlansın. Əgər yayılan məlumat həqiqətə uyğun deyilsə, bunun da hüquqi və ictimai şəkildə aydınlaşdırılması mümkün olmalıdır. Çünki cəmiyyətə lazım olan nə susdurulmuş tənqiddir, nə də nəzarətsiz ittiham. Cəmiyyətə lazım olan sübutlu söz, yoxlanılmış informasiya və məsuliyyətli jurnalistikadır.

Azerinform.az