Tənqid başqa, əsassız ittiham başqa: Elman Rzayev haqqında yazılanlara BİR BAXIŞ
İctimai və peşəkar fəaliyyəti görünən olan hər bir şəxs haqqında müxtəlif fikirlərin səsləndirilməsi təbiidir. Xüsusilə rəhbər vəzifədə çalışan insanlar fəaliyyətlərinin nəticələri ilə yanaşı, qəbul etdikləri qərarlara, həyata keçirdikləri idarəçiliyə və təmsil etdikləri sahəyə görə ictimai diqqətin mərkəzində olurlar.
Bu mənada Masallı rayonu üzrə təhsil sektorunun müdiri Elman Rzayev də istisna deyil.
Son dövrlərdə onun fəaliyyəti ilə bağlı bəzi internet resurslarında və sosial şəbəkələrdə müxtəlif tənqidi fikirlər, iddialar və qiymətləndirmələrə rast gəlinir. Tənqid hüququ, söz və fikir azadlığı demokratik cəmiyyətin ayrılmaz prinsiplərindəndir. Lakin bir məsələni də unutmaq olmaz: tənqid faktla, ittiham sübutla, iddia isə araşdırma ilə müşayiət olunmalıdır.
Əks halda ictimai müzakirə obyektivlik müstəvisindən çıxaraq şəxsi nüfuza xələl gətirə biləcək məlumatların yayılması müstəvisinə keçə bilər.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası hər kəsin fikir və söz azadlığını, məlumat axtarmaq, əldə etmək və yaymaq hüququnu tanıyır. Eyni zamanda hər kəsin öz şərəf və ləyaqətini müdafiə etmək hüququ da Konstitusiyada təsbit olunub. Kütləvi informasiya vasitələrində yayılan və şəxsin hüquqlarını pozan və ya mənafelərinə xələl gətirən məlumatın təkzib edilməsi və ya ona cavab verilməsi hüququ da ayrıca təmin edilir.
Deməli, məsələ çox sadədir: mətbuatın yazmaq hüququ olduğu kimi, haqqında yazılan şəxsin də cavab vermək hüququ var.
Əvvəl fakt, sonra hökm
Elman Rzayev haqqında müzakirələrə münasibət bildirərkən ilk növbədə onun peşəkar fəaliyyət yoluna baxmaq lazımdır.
Rəsmi məlumatlara görə, Elman Rzayev 1999-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsini bitirib və həmin ildən pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. O, Boladi kənd 2 nömrəli tam orta məktəbində müəllim, daha sonra direktor müavini, 2010–2022-ci illərdə isə Boladi kənd 1 nömrəli tam orta məktəbinin direktoru vəzifəsində çalışıb. 2022-ci ildən Lənkəran rayonu üzrə təhsil sektoruna rəhbərlik edib, 30 sentyabr 2024-cü ildən isə Masallı rayonu üzrə təhsil sektorunun müdiri vəzifəsinə təyin olunub.
Bu faktların özü mühüm bir məqamı göstərir.
Elman Rzayev təhsil sisteminə kənardan gəlmiş şəxs deyil. Onun fəaliyyəti müəllimlikdən başlayıb, məktəb rəhbərliyindən keçərək rayon səviyyəsində təhsil idarəçiliyinə qədər davam edib.
Başqa sözlə, söhbət yalnız bir vəzifədən deyil, uzun illər ərzində formalaşmış pedaqoji və idarəçilik təcrübəsindən gedir.
Əlbəttə, bu fakt heç kimi tənqiddən kənarda qoymur. Rəhbər vəzifədə çalışan hər bir şəxsin fəaliyyəti araşdırıla, suallar verilə, qərarları müzakirə oluna bilər.
Amma müzakirə ilə ittiham arasında ciddi fərq var.
Təhsil rəhbərinin fəaliyyətinə necə qiymət verilməlidir?
Elman Rzayevin hazırda rəhbərlik etdiyi sahənin fəaliyyətinə nəzər salmaq da məsələyə daha obyektiv yanaşmağa imkan verir.
2026-cı il avqustun 27-də Masallı rayonunda keçirilən təhsil işçilərinin konfransında Elman Rzayev 2025–2026-cı tədris ilinin nəticələri ilə bağlı hesabat məruzəsi ilə çıxış edib. Tədbirdə Masallı rayonunun ümumtəhsil məktəblərindən ali məktəblərə qəbul nəticələri, yüksək bal toplayan məzunlar və Respublika Fənn Olimpiadalarında əldə edilən nəticələr barədə məlumat verilib.
Məlumatlara görə, həmin il Masallı rayonundan ali məktəblərə qəbul olunan məzunlardan 28 nəfəri 600-dən, 66 nəfəri isə 500-dən yuxarı bal toplayıb. Respublika Fənn Olimpiadalarında Masallı məktəblərinin şagirdləri tarix fənni üzrə qızıl və gümüş medal qazanıblar.
Bu nəticələri yalnız bir şəxsin şəxsi uğuru kimi təqdim etmək də doğru olmaz. Çünki təhsil nəticəsi müəllimin, şagirdin, valideynin, məktəb rəhbərliyinin və təhsil idarəçiliyinin birgə əməyinin nəticəsidir.
Lakin həmin sahəyə rəhbərlik edən şəxsin bu prosesdə məsuliyyət daşıdığı da danılmazdır.
Elə buna görə də hansısa vəzifəli şəxs haqqında fikir formalaşdırarkən onun fəaliyyəti ilə bağlı rəsmi və yoxlanıla bilən məlumatların da nəzərə alınması vacibdir.
Rəhbərliyin mahiyyəti yalnız kabinetdən görünmür
Təhsil idarəçiliyinin əsas göstəricilərindən biri məktəblərlə, müəllimlərlə və şagirdlərlə aparılan işdir.
Lənkəran-Astara Regional Təhsil İdarəsinin məlumatlarında Masallı rayonunda məktəb rəhbərləri ilə görüşlərin keçirildiyi, tədrisin keyfiyyəti, monitorinq nəticələri və qarşıya qoyulan vəzifələrin müzakirə olunduğu göstərilir.
2025-ci ildə Masallıda “Riyaziyyat ayı” çərçivəsində müsabiqələrin keçirilməsi və qaliblərin mükafatlandırılması da təhsil sektorunun fəaliyyəti ilə bağlı rəsmi məlumatlarda yer alıb.
Bundan başqa, Masallıda şagirdlərin sağlam həyat tərzinə təşviqi, zərərli vərdişlər və erkən nikahın fəsadları ilə bağlı maarifləndirici tədbirdə Elman Rzayevin iştirakı barədə məlumat yayılıb.
Bütün bunlar bir daha göstərir ki, təhsil sektorunun fəaliyyəti yalnız inzibati sənədlərdən ibarət deyil.
Burada məktəb, müəllim, şagird, valideyn, tədrisin keyfiyyəti, maarifləndirmə və sosial məsuliyyət kimi çoxsaylı istiqamətlər mövcuddur.
Bəs tənqidlərə necə yanaşmaq lazımdır?
Burada ən mühüm məsələ məhz budur.
Əgər hər hansı media orqanında Elman Rzayev haqqında konkret fakt irəli sürülürsə, həmin faktın mənbəyi göstərilməlidir.
Əgər hansısa qərarın qanunsuz olduğu iddia edilirsə, bunun hüquqi əsası ortaya qoyulmalıdır.
Əgər korrupsiya, vəzifədən sui-istifadə, şəxsi maraq, qanun pozuntusu kimi ağır ittihamlar səsləndirilirsə, bu artıq sadə jurnalist mülahizəsi deyil. Belə iddiaların ciddi sübut bazası olmalıdır.
Çünki bir insan haqqında “belədir”, “belə edib”, “filan məqsədlə hərəkət edib” yazmaq asandır.
Amma həmin fikri sənədlə, faktla və etibarlı mənbə ilə əsaslandırmaq jurnalist məsuliyyətidir.
Azərbaycan Respublikasının “Media haqqında” Qanunu da bu məsələyə aydın yanaşır. Qanunun 14.1.7-ci maddəsinə əsasən mediada şərəf və ləyaqətin alçaldılmasına, işgüzar nüfuzun ləkələnməsinə yol verilməməlidir.
Qanunun 18-ci maddəsi isə haqqında həqiqətə uyğun olmayan, böhtan və təhqir xarakterli məlumat yayılan şəxsin cavab vermək, təkzib, düzəliş və üzr istəmək tələb etmək, yaxud birbaşa məhkəməyə müraciət etmək hüququnu müəyyən edir.
Burada söhbət medianın susdurulmasından getmir.
Əksinə, söhbət peşəkar medianın daha məsuliyyətli fəaliyyət göstərməsindən gedir.
Təkzib hüququ kiməsə güzəşt deyil
Bəzən belə təsəvvür yaranır ki, haqqında yazılan şəxs təkzib tələb edirsə, guya jurnalistin fəaliyyətinə müdaxilə edilir.
Bu, hüquqi baxımdan düzgün yanaşma deyil.
Konstitusiya bir tərəfdən söz və fikir azadlığını qoruyursa, digər tərəfdən şəxsin şərəf və ləyaqətinin müdafiəsini də təmin edir.
“Media haqqında” Qanunun 18-ci və 19-cu maddələri isə təkzib, cavab və düzəliş mexanizmini konkret şəkildə müəyyənləşdirir. Qanuna görə, belə tələb müəyyən edilmiş müddət ərzində təqdim oluna bilər; onlayn mediada cavab və ya təkzib materialın yayım üsuluna uyğun formada yerləşdirilməlidir.
Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsi də şərəf, ləyaqət və işgüzar nüfuzun müdafiəsi üçün hüquqi mexanizm nəzərdə tutur və həqiqətə uyğun olmayan məlumatların təkzibini tələb etmək imkanını müəyyən edir.
Deməli, təkzib tələb etmək jurnalistin əleyhinə kampaniya deyil.
Bu, qanunun verdiyi hüquqdan istifadədir.
Sosial şəbəkə məsuliyyəti aradan qaldırmır
Bu gün informasiya yalnız xəbər saytlarında yayılmır. Sosial şəbəkələrdə yazılan bir cümlə bəzən minlərlə insanın qarşısına çıxır.
Lakin paylaşımın sosial şəbəkədə edilməsi həmin məlumatı avtomatik olaraq həqiqətə çevirmir.
Əksinə, sosial şəbəkələrdə yayılan informasiyanın yoxlanılması daha böyük məsuliyyət tələb edir. Çünki burada bir məlumatın sonradan silinməsi onun artıq oxunmuş, paylaşılmış və başqa platformalara köçürülmüş olmasını aradan qaldırmır.
Ona görə də xüsusilə vəzifəli şəxslər haqqında ağır ittihamlar səsləndirilərkən “mən bunu eşitmişəm”, “deyirlər ki”, “iddia olunur” kimi ifadələrin arxasında konkret mənbə və sübutun olub-olmaması mühüm məsələdir.
Əgər iddia doğrudursa, onu sənədlə göstərmək mümkündür.
Əgər yanlış anlaşılma varsa, qarşı tərəfin mövqeyi öyrənilməlidir.
Əgər iddia təsdiqini tapmırsa, onun ictimaiyyətə fakt kimi təqdim edilməsi doğru deyil.
Elman Rzayevin fəaliyyəti də açıq müzakirəyə çıxarıla bilər
Burada bir məqamı da xüsusi vurğulamaq lazımdır. Elman Rzayev dövlət vəzifəsinə bənzər ictimai məsuliyyət daşıyan rəhbər vəzifədə çalışır. Buna görə onun fəaliyyəti jurnalistlərin və ictimaiyyətin diqqətində ola bilər. Onun qəbul etdiyi qərarlar sorğulana bilər.
Təhsil sektorunun fəaliyyəti ilə bağlı suallar verilə bilər. Müəllimlərin və valideynlərin narazılıqları araşdırıla bilər. Məktəblərdə mövcud problemlər haqqında yazılar hazırlana bilər. Bunların heç birinə etiraz etmək üçün əsas yoxdur. Əksinə, ictimai nəzarət sağlam idarəçiliyin mühüm elementidir.
Amma ictimai nəzarətlə şəxsi nüfuza xələl gətirə biləcək əsassız məlumatın yayılması eyni şey deyil. Birincisi cəmiyyət üçün faydalıdır.
İkincisi isə hüquqi və mənəvi məsuliyyət doğura bilər.
El gözü tərəzidir, amma tərəzidə fakt olmalıdır
Xalq arasında “el gözü tərəzidir” deyə bir ifadə var. Doğrudur. Cəmiyyət insanları tanıyır, rəhbərləri qiymətləndirir, görülən işləri müşahidə edir.
Lakin müasir informasiya dövründə həmin tərəzinin bir gözü də fakt olmalıdır. Çünki emosional yazı, anonim iddia, sosial şəbəkə paylaşımı və ya başqa saytdan götürülmüş təsdiqlənməmiş məlumat heç bir halda araşdırılmış faktı əvəz edə bilməz. Elman Rzayev haqqında tənqidi yazı hazırlayan media qurumu qarşı tərəfin mövqeyini öyrənirsə, sənədlərə baxırsa, rəsmi qurumlardan məlumat alırsa və faktları yoxlayırsa, bu, jurnalistikadır. Amma əvvəlcədən formalaşdırılmış qənaətə uyğun fakt axtarmaq, qarşı tərəfin mövqeyini almadan ittihamları həqiqət kimi təqdim etmək isə obyektiv jurnalistika standartlarına cavab vermir.
Məsələnin ən mühüm tərəfi
Elman Rzayevin fəaliyyəti ilə bağlı hər hansı konkret irad varsa, həmin irad açıq şəkildə ortaya qoyula bilər.
Hansı məktəb?
Hansı tarix?
Hansı qərar?
Hansı sənəd?
Hansı qanun pozulub?
Hansı vətəndaşın hüququ pozulub?
Hansı fakt bunu təsdiq edir?
Bu sualların cavabı varsa, cəmiyyət onu bilməlidir. Yoxdursa, onda kiminsə barəsində ağır ittihamlar səsləndirmək əvəzinə həmin şəxsin fəaliyyətinə dair faktların araşdırılması daha doğru yoldur. Çünki vəzifəli şəxsi müdafiə etməyin ən düzgün yolu da onu tərif yağışına tutmaq deyil.
Faktı faktla müdafiə etməkdir. Elman Rzayevin uzun illər ərzində müəllim, direktor və təhsil sektorunun rəhbəri kimi formalaşmış peşəkar yoluna dair açıq məlumatlar mövcuddur. Hazırda isə o, Masallı rayonunun təhsil sektoruna rəhbərlik edir və onun fəaliyyəti həmin rayonun təhsil nəticələri, məktəblərin fəaliyyəti və qarşıya qoyulan təhsil vəzifələri fonunda qiymətləndirilə bilər.
2026-cı ilin sentyabrında Masallıda keçirilən Bilik Günü tədbirində də Elman Rzayev məktəb rəhbərliyi və rayon rəhbərliyi ilə birlikdə təhsil ictimaiyyətinin qarşısında olub. Bütün bunlar bir həqiqəti ortaya qoyur: İnsan haqqında yazılan yazı onun fəaliyyətindən daha böyük ola bilməz.
Əgər fəaliyyət ortadadırsa, onu araşdırmaq mümkündür. Əgər iddia varsa, onu sübut etmək mümkündür. Əgər məlumat yanlışdırsa, onu təkzib etmək mümkündür. Əgər həqiqətən qanun pozuntusu varsa, bunun hüquqi qiymətini səlahiyyətli qurumlar verə bilər.
Mətbuatın vəzifəsi isə hökm çıxarmaq deyil, cəmiyyət üçün əhəmiyyətli faktları araşdırmaq, onları düzgün və balanslı təqdim etməkdir.
Bu səbəbdən Elman Rzayev haqqında yazılan tənqidi materiallara da münasibət emosiyalarla deyil, məhz bu prinsipdən çıxış etməklə bildirilməlidir. Tənqidə sözümüz yoxdur. Amma tənqidin də öz ölçüsü, ittihamın da öz sübutu, medianın da öz məsuliyyəti var.
Və ən başlıcası:
Bir insan haqqında hökm verməzdən əvvəl onun haqqında deyil, faktlar haqqında danışmaq lazımdır. Çünki hüququn da, ədalətin də, peşəkar jurnalistikanın da əsas dayağı birdir:
