İSMAYILLI MEŞƏLƏRİ – TƏBİƏTİN YAŞIL YADDAŞI

Meşə yalnız ağac deyil, bir diyarın yaddaşı, nəfəsi və gələcəyə əmanətidir

İsmayıllını Azərbaycanın mirvarisi, incisi adlandırmaları təsadüfi deyil. Bu torpağın təbiətində elə bir rəng, elə bir ahəng var ki, onu yalnız sözlə ifadə etmək çətindir. Zümrüd meşələr dağların yamaclarına yaşıl libas geyindirir, buz bulaqların suyu qayalardan süzülərək dərələrə yol alır, çayların səsi meşələrin dərinliyində təbiətin öz musiqisinə çevrilir.

İsmayıllıya gələn insanın qarşısına hər döngədə başqa bir mənzərə çıxır. Bəzən sıx meşəliklər, bəzən dağ yamacları, bəzən çay vadiləri, bəzən də əsrlərin sükutunu qoruyub saxlayan ağaclar bu diyarın özünəməxsus təbiət mənzərəsini yaradır.

Bu gözəlliyin baş qəhrəmanlarından biri isə, şübhəsiz, meşələrdir. Meşə İsmayıllının sadəcə təbii sərvəti deyil. O, rayonun iqliminə, su ehtiyatlarına, torpaqlarına, canlı aləminə, insanlarının həyatına təsir göstərən böyük təbii sistemdir. İsmayıllının turizm imkanlarından danışarkən də ilk növbədə göz önünə gələn məhz bu yaşıl aləmdir.

Bir əsrə yaxın meşəçilik yolu

İsmayıllıda meşəçilik təsərrüfatının tarixi ötən əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Hələ 1929-cu ildən burada meşə təsərrüfatı istiqamətində sistemli fəaliyyətə başlanılıb. Həmin dövrdə Qutqaşın, indiki Qəbələ rayonu, başqa inzibati ərazi vahidinin tərkibində olduğu vaxt İsmayıllı, Şamaxı və Ağsu rayonlarının meşə massivləri əsasında İsmayıllı Meşə İstehsalat Təsərrüfatı fəaliyyət göstərib. 1956-cı ildə Şamaxı və Ağsu rayonlarının ayrılması ilə meşə təsərrüfatının fəaliyyət dairəsi də yeni inzibati bölgüyə uyğun formalaşıb.

Bu tarix sadəcə rəqəmlərdən ibarət deyil. Təxminən bir əsrə yaxın müddətdə neçə-neçə meşəçi nəsli bu meşələrin qorunmasına, bərpasına və zənginləşdirilməsinə xidmət edib. Onların gördüyü işlərin nəticəsi bu gün dağ yamaclarında, dərələrdə, çay vadilərində, meşə yollarında göz önündədir. Meşəçilik səbir tələb edən peşədir. Əkinçi bir mövsümdə məhsul götürə bilər, meşəçi isə əkdiyi ağacın böyüməsini illərlə gözləyir. Bəzən onun əkdiyi ağacın kölgəsində başqa nəsillər dincəlir. Buna görə də meşəçinin əməyinin nəticəsi yalnız bu günlə ölçülmür.

72776 hektarlıq yaşıl sərvət

Bu gün İsmayıllı rayonunun ümumi meşə sahəsi 72 776 hektardır. İsmayıllı Meşə Mühafizəsi və Bərpası Müəssisəsinin əhatə etdiyi ərazi isə 35 557 hektar təşkil edir. Bunun 32 773 hektarı meşə ilə örtülüdür. Meşə əkinlərinin sahəsi 178 hektardır. Rayon ərazisindəki digər böyük meşə massivləri isə “Şahdağ” Milli Parkının tərkibinə daxildir. Bu rəqəmlərin hər biri arxasında böyük bir təbii sərvət dayanır. Minlərlə hektarlıq meşə sahəsi təkcə ağaclardan ibarət deyil. Burada torpaq, su, bitki örtüyü, canlılar aləmi və mikroiqlim bir-birini tamamlayır.

İsmayıllının coğrafi mövqeyi, iqlimi, yağıntı rejimi, temperatur şəraiti və torpaq örtüyü meşələrin inkişafı üçün əlverişli imkanlar yaradır. Rayon ərazisində meşələr dəniz səviyyəsindən təxminən 1600–1700 metrədək yüksəkliklərdə yayılır.

Müəssisənin əhatə etdiyi meşələrin birinci qrupa aid olması onların su və torpaq qoruyucu, eləcə də rekreasiya əhəmiyyətini daha da artırır.

Başqa sözlə, bu meşələr həm təbiətin, həm insanın xidmətindədir.

İsmayıllının yaşıl sərvətində nadir ağaclar

İsmayıllı meşələrinin zənginliyi onun cins tərkibində də özünü göstərir. Palıd, fıstıq, vələs və digər ağac növləri meşələrin əsas bitki örtüyünü təşkil edir. Vələs və fıstıq daha geniş yayılmış növlərdəndir. Lakin bu meşələrin əhəmiyyəti yalnız geniş yayılmış ağaclarla məhdudlaşmır. Burada qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyan, o cümlədən “Qırmızı kitab”a daxil edilmiş ağac və bitki növlərinə də rast gəlinir. Şabalıdyarpaq palıd, Qafqaz cökəsi, qızılağac, yunan qozu, şabalıd və digər qiymətli ağac növləri İsmayıllı meşələrinin bioloji zənginliyini göstərən nümunələrdəndir.

Bir ağac növünün meşədə mövcudluğu bəzən adi görünə bilər. Lakin həmin ağacın təbiətdə tutduğu yerə diqqət yetirdikdə onun bütöv ekosistemin bir hissəsi olduğunu görürük. Bir ağac digər bitkilərə, canlılara, torpağa və su rejiminə bağlıdır. Buna görə meşəni qorumaq, əslində, bir-biri ilə əlaqəli bütöv təbii sistemi qorumaq deməkdir.

Meşəbəyliklər – yaşıl sərvətin keşiyində

Müəssisənin fəaliyyətində Qalınçaq, Talıstan, Topçu, Basqal və Girdiman meşəbəyliklərinin xüsusi rolu var. Bu ərazilərin hər birinin özünəməxsus təbiəti, relyefi və meşə xüsusiyyətləri mövcuddur. Rayon ərazisindən axan çayların meşəliklərdən keçməsi də təsadüfi deyil. Meşə ilə su arasında təbii əlaqə İsmayıllının ekoloji sisteminin mühüm xüsusiyyətlərindən biridir.

Meşələr su hövzələrinin qorunmasına, torpağın sabitliyinə və təbii su rejiminin tənzimlənməsinə mühüm təsir göstərir. Buna görə çayların və bulaqların mühafizəsini meşələrin mühafizəsindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Meşəçinin işi də yalnız ağaca nəzarət etməkdən ibarət deyil. Onun fəaliyyəti bütöv təbii sistemin qorunmasına yönəlir.

Meşəni artırmaq üçün əvvəlcə ting yetişdirmək lazımdır

Meşələrin gələcəyi yalnız mövcud ağacların qorunmasından asılı deyil. Yeni meşələrin salınması, boş ərazilərin yaşıllaşdırılması, təbii bərpanın dəstəklənməsi də mühüm istiqamətlərdəndir. Bu baxımdan müəssisənin tinglik təsərrüfatının əhəmiyyəti böyükdür. Təxminən iki hektar tinglik sahəsində müxtəlif ağac və kol növlərinin tingləri, eləcə də toxumları yetişdirilir. Yunan qozu, nəhəng ağcaqayın, şərq çinarı, ağqovaq, tut, akasiya, yalanqoz, şam, sərv, tuya və digər növlər burada yetişdirilərək yaşıllaşdırma və meşəbərpa işlərində istifadə olunur.

Tinglik, əslində, gələcək meşənin başlanğıcıdır.

Bu gün burada yetişdirilən kiçik bir ting illər sonra böyük bir ağaca çevriləcək. Onun kölgəsində uşaqlar oynayacaq, insanlar dincələcək, quşlar yuva quracaq. Bəlkə də həmin ağacın əkildiyi günü heç kim xatırlamayacaq. Lakin ağac yaşayacaq və öz səssiz dili ilə onu əkən insanların əməyindən danışacaq.

Əkilən hər ting gələcəyə yazılan bir cümlədir

Meşəbərpa işləri də məhz bu düşüncə ilə həyata keçirilir. Təqdim etdiyiniz göstəricilərə əsasən, əvvəlki illərdə müəssisə tərəfindən 60 hektar sahədə meşə əkini və səpini işləri aparılıb, o cümlədən 35 hektarda meşə əkini, 25 hektarda isə meşə səpini həyata keçirilib. Ümumilikdə 55 minədək ting əkilib, il ərzində 6,17 ton müxtəlif ağac toxumu tədarük olunub.

Növbəti mərhələdə isə meşə əkini və səpini sahələrinin genişləndirilməsi, ting və toxum tədarükünün artırılması nəzərdə tutulub.

Burada bir məqam xüsusilə vacibdir: meşəçilikdə nəticə yalnız əkilən tinglərin sayı ilə ölçülmür. Əkilən tingin sonrakı taleyi də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Torpağa basdırılan hər ting qayğı, nəzarət və mühafizə tələb edir. Əgər bu gün əkilən ağac sabah meşənin bir hissəsinə çevriləcəksə, onun ilk illərində göstərilən qulluq gələcək nəticənin əsasını qoyur.

Meşə sevgisi məktəbdən başlamalıdır

Son illərdə məktəblilərin, idarə, müəssisə və təşkilat əməkdaşlarının yaşıllaşdırma işlərinə qoşulması sevindirici haldır. Bu, yalnız ağacəkmə aksiyası deyil. Uşağın öz əli ilə torpağa basdırdığı ting onun təbiətə münasibətində də iz buraxa bilər. Bu gün ağac əkən məktəbli sabah həmin ağaca başqa gözlə baxacaq. Çünki onun üçün bu ağac artıq sadəcə ağac olmayacaq, öz əməyi ilə yaratdığı canlı bir varlıq olacaq.

Meşənin qorunması da məhz belə bir münasibətdən başlayır.

Təbiətə hörmət yalnız meşəçinin, ekoloqun və ya aidiyyəti qurum əməkdaşının vəzifəsi deyil. Meşə hamımızındır. Onun havasından hamımız istifadə edir, suyundan bəhrələnir, kölgəsində dincəlir, gözəlliyindən zövq alırıq. Onda bu sərvətin qorunması da ümumi məsuliyyət olmalıdır.

İsmayıllının meşələri gələcəyə əmanətdir

Bu gün İsmayıllıya gələn turistin qarşısında açılan mənzərələrin böyük bir hissəsini məhz meşələr formalaşdırır. Yaşıl yamaclar, meşə yolları, bulaqlar, çaylar, ağacların yaratdığı sərinlik və təbiətin sakitliyi bu rayonun turizm cazibəsinin ayrılmaz hissəsidir.

Lakin meşəyə yalnız turist cəlb edən mənzərə kimi baxmaq doğru olmaz. Meşə bundan daha böyük anlayışdır.

O, təbiətin yaddaşıdır.

O, torpağın dayağıdır.

O, suyun qoruyucusudur.

O, canlı aləmin evidir.

O, insanın sağlamlığı və rahatlığıdır.

Ən başlıcası isə meşə bizim gələcək nəsillərə verəcəyimiz əmanətdir. Biz bu gün həmin əmanətin keşikçiləriyik. Sabah isə onu bizdən sonrakılara təhvil verəcəyik. Arzumuz budur ki, gələcək nəsillər İsmayıllının meşələrinə baxanda bizim nəyi qoruduğumuzu deyil, nəyi daha da zənginləşdirdiyimizi görsünlər. İsmayıllının yaşıl tacı həmişə parlasın, meşələri daha da zənginləşsin, bulaqları daha gur axsın, çayları daha saf olsun.

Qoy bu meşələr yalnız insanların istirahət etdiyi məkan deyil, həm də təbiətlə insanın qarşılıqlı hörmətinin ən gözəl nümunəsi olaraq yaşasın. Çünki meşəni qorumaq təbiəti qorumaqdır, təbiəti qorumaq isə gələcəyi qorumaqdır.

Sərxan Ağabalayev
6 saylı Regional Meşə Təsərrüfatı Mərkəzinin direktoru.