TƏBİƏTİN SƏSSİZ HARAYI
Torpağa, suya, ağaca münasibət əslində öz gələcəyimizə münasibətdir
İnsan təbiətdən kənarda mövcud ola bilməz. Bunu sübut etmək üçün nə mürəkkəb elmi formulaya, nə də uzun-uzadı fəlsəfi mülahizələrə ehtiyac var. Səhər pəncərəni açıb nəfəs almağımız kifayətdir.
Çünki insanın həyatı torpağın səxavətindən, suyun təmizliyindən, havanın saflığından, Günəşin işığından başlayır.
Biz təbiətə “ana” deyirik. Bu, sadəcə gözəl ifadə deyil. Ana kimi bizi yaşadan, bəsləyən, qoruyan bir varlıqdan söhbət gedir. Torpaq məhsul verir, su həyat gətirir, ağac nəfəsimizi təmizləyir, Günəş dünyanı işıqlandırır. Təbiətin yaratdığı bu böyük nizamın içində insan özünü dünyanın sahibi hesab etsə də, əslində həmin nizamın yalnız bir parçasıdır.
Bəlkə də insanın ən böyük yanılğısı elə buradan başlayır: özünü təbiətin ağası saymaqdan.
Halbuki təbiətin yaddaşı var.
Kəsilən ağacın yerində yaranan boşluq, quruyan bulağın yatağında qalan daşlar, çirklənən çayın səssizliyi, meşənin azalması ilə dəyişən hava — bunların hər biri təbiətin bizə verdiyi cavabdır.
Biz isə çox vaxt bu cavabı eşitmirik.
Təbiət öz qanunları ilə yaşayır. Bahar qışın ardınca gəlir, yay payızın qapısını döyür, yağış torpağa can verir, Günəş onu isidir. Bu böyük dövranın içində heç nə təsadüfi deyil.
İnsan ömrünün özü də təbiətin ritmini xatırladır: uşaqlıq, gənclik, ahıllıq, qocalıq...
Sanki təbiət bizə bir həqiqəti əvvəldən öyrədir: hər şey dəyişir, amma heç nə yoxdan yaranmır və heç nə izsiz itmir.
Bu baxımdan torpağa atılan zibil də, kəsilən ağac da, çirkləndirilən su da sadəcə həmin anın problemi deyil. Onların nəticəsi zaman keçdikcə böyüyür və bir gün başqa şəkildə qarşımıza çıxır.
Bu gün çirkləndirdiyimiz su sabah övladımızın içdiyi su ola bilər.
Bu gün kəsdiyimiz ağacın yoxluğu illər sonra bir şəhərin nəfəsində hiss edilə bilər.
Bu gün dağıtdığımız təbii tarazlığın nəticəsini isə sabah bərpa etmək üçün bəlkə də böyük sərvətlər belə kifayət etməz.
Təbiətin gözəlliyini sözlə ifadə etmək istəyən şair də, rənglərlə əbədiləşdirməyə çalışan rəssam da onun qarşısında aciz qalır. Çünki təbiətin yaratdığı əsərin təkrarı yoxdur.
Bir dağ səhər başqa, axşam başqa görünür.
Bir ağacın yarpağı küləklə başqa cür danışır.
Bir bulağın səsi heç vaxt eyni qalmır.
Bahar səhərində eşidilən quş səsi, yağışdan sonra torpağın qoxusu, meşənin içindəki qəribə sakitlik — bunların heç biri insan əli ilə tamamilə yenidən yaradıla bilməz.
Təbiətin ən böyük sənət əsəri isə həyatın özüdür.
Və biz həmin əsərin həm tamaşaçısı, həm də məsuliyyət daşıyan iştirakçısıyıq.
Amma etiraf edək: bu gün insanın təbiətlə münasibətində ciddi çatlar görünür.
Ətraf mühitin çirklənməsi, meşələrin azalması, su ehtiyatlarının tükənməsi, torpaq eroziyası, atmosferdə gedən dəyişikliklər artıq ayrı-ayrı bölgələrin problemi olmaqdan çıxaraq qlobal xarakter daşıyır.
Təbiətdə tarazlıq pozulanda onun nəticəsi bir yerdə qalmır.
Bir ərazidə meşənin məhv edilməsi başqa yerdə sel riskini artırır.
Suyun çirkləndirilməsi yalnız həmin çayın sahilində yaşayanların probleminə çevrilmir.
Havanın çirklənməsi sərhəd tanımır.
Təbiətin dili dövlət sərhədlərindən daha böyükdür.
Bu səbəbdən ekologiya məsələsinə yalnız bir ölkənin, bir şəhərin və ya bir qurumun problemi kimi yanaşmaq mümkün deyil. Planet hamımızın ortaq evidirsə, onun taleyi də hamımızın məsuliyyətidir.
Torpaq məsələsi isə daha həssasdır.
Torpaq bizim üçün sadəcə yaşayış sahəsi deyil. O, tarixdir, yaddaşdır, ata-baba izidir. İnsan dünyaya gəlir, yaşayır, çalışır və nəhayət yenidən torpağa qayıdır.
Belə çıxır ki, insan ömrünün başlanğıcı ilə sonu arasında dayanan ən böyük şahid torpaqdır.
Amma biz bəzən bu şahidə qarşı amansız davranırıq.
Torpağın üzərində tikirik, qazırıq, dağıdırıq, yaşıllıqları məhv edirik. Daha çox sahəyə sahib olmaq istəyimiz bəzən bizi torpağın özünü itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qoyur.
Halbuki inkişaf təbiəti məhv etmək hesabına baş verməməlidir.
Şəhər böyüyə bilər, amma yaşıllıq azalmaq məcburiyyətində deyil.
Yeni binalar tikilə bilər, amma torpağın təbii quruluşu nəzərə alınmalıdır.
Yollar salına bilər, amma meşələr və su mənbələri qorunmalıdır.
İnkişafla təbiət arasında seçim etmək yox, onların arasında düzgün tarazlıq yaratmaq lazımdır.
Meşə bu tarazlığın ən mühüm dayaqlarından biridir.
Bir ağacın həyatını yalnız kökü, gövdəsi və budaqları ilə ölçmək olmaz. O ağac torpağı saxlayır, havanı təmizləyir, canlılara sığınacaq verir, ətraf mühitin nizamında öz payını daşıyır.
Bəzən bir ağacın kəsilməsini adi hadisə kimi qəbul edirik.
Əslində isə bir ağacın arxasında illərin zəhməti dayanır.
Onu böyütmək üçün illər lazımdır, məhv etmək üçün isə bir neçə dəqiqə.
Bu, insanın təbiət qarşısında məsuliyyətini göstərən ən sadə, həm də ən ağır nümunələrdən biridir.
Ona görə ağac əkmək sadəcə abadlıq tədbiri deyil.
Bu, gələcəyə yazılan bir məktubdur.
Bu gün əkilən ağacın kölgəsində bəlkə də sabah bizim deyil, uşaqlarımızın uşaqları oturacaq.
Təbiətlə bağlı başqa bir ağrılı məsələ də su hövzələri və canlılar aləmidir.
Xəzərin sahillərində balıq ehtiyatlarının azalması, qanunsuz və qeyri-standart ov alətlərindən istifadə, kiçik balıqların belə ovlanması təbii artım prosesinə ciddi zərbə vura bilər.
Mənbə mətndə də bu məsələ xüsusilə vurğulanır və nərəcinsli balıqların azalması ilə bağlı narahatlıq ifadə olunur.
Burada məsələ yalnız balıqdan və ya iqtisadi gəlirdən ibarət deyil.
Məsələ təbiətin özünü bərpa etmək imkanındadır.
Bu gün bir neçə kiloqramlıq qazanc üçün məhv edilən canlı ehtiyat sabah milyonlarla manatlıq ekoloji və iqtisadi itkiyə çevrilə bilər.
Təbiətin sərvətini yalnız satılacaq məhsul kimi görmək onun əsl dəyərini anlamamaqdır.
Çünki bəzi sərvətlərin qiyməti bazarda ölçülmür.
Quşların köçü isə bizə başqa bir həqiqəti xatırladır.
Onlar xəritəyə baxmırlar.
Sərhəd məntəqəsində dayanmırlar.
Pasport göstərmirlər.
Fəsil dəyişəndə yollarını dəyişir, min kilometrlərlə yol qət edib münasib iqlimə doğru uçurlar.
Bu quşlar bizə səssizcə deyirlər ki, Yer kürəsi bölünmüş xəritələrdən daha böyükdür.
Onların uçduğu səma hamımızındır.
Onların dayandığı göl hamımızındır.
Onların içdiyi su hamımızındır.
Deməli, təbiətin qorunması da hamımızın ortaq məsuliyyətidir.
Ekologiya haqqında çox danışmaq olar. Konfranslar keçirmək, proqramlar qəbul etmək, qərarlar vermək mümkündür.
Amma bütün bunların ən mühüm sınağı gündəlik davranışımızdır.
Ağaca münasibətimiz necədir?
Suyu israf edirikmi?
Tullantını hara atırıq?
Meşəyə gedəndə arxamızca nə qoyuruq?
Çaya, gölə, dənizə nə tökürük?
Bir quş yuvası görəndə onu qoruyuruq, yoxsa dağıdırıq?
Ekoloji mədəniyyət böyük şüarlardan yox, məhz bu kiçik davranışlardan başlayır.
Təbiəti qorumaq yalnız müvafiq qurumların vəzifəsi deyil. Dövlət strukturlarının nəzarəti, qanunların işləməsi və ekoloji siyasət mühümdür. Lakin insanın şəxsi məsuliyyəti olmadan heç bir tədbir tam nəticə verə bilməz.
Çünki ən yaxşı qanunun belə qarşısında insanın vicdanı dayanır.
Bu gün təbiət bizdən böyük bir şey istəmir.
Sadəcə ona sahib olduğumuz kimi yox, bizə əmanət edildiyi kimi yanaşmağımızı istəyir.
Bir ağacı qorumaq.
Bir bulağı çirkləndirməmək.
Bir qarış torpağı boş yerə məhv etməmək.
Bir quş yuvasına toxunmamaq.
Meşəyə gedəndə orada özündən pis bir iz qoymamaq.
Bunlar kiçik görünə bilər.
Amma böyük dəyişikliklər həmişə belə kiçik məsuliyyətlərdən başlayır.
Təbiətin səsi yüksək deyil. O, insan kimi qışqırmır. Bəzən sadəcə quruyan bulaqla danışır, saralan yarpaqla xəbər göndərir, susan quşla xəbərdarlıq edir, sürüşən torpaqla yolumuzu kəsir.
Biz isə bu səssiz dili oxumağı bacarmalıyıq.
Çünki bir gün təbiətin bizə verdiyi bütün sualların cavabı bir cümləyə çevrilə bilər:
Bizə əmanət edilən dünyanı özümüzdən sonra necə qoyub gedəcəyik?
Bu sual artıq təbiətin yox, insanın öz vicdanının sualıdır.
