Jurnalistika ittiham yox, araşdırma tələb edir - Masallı Su Meliorasiya Sistemlərinin İstismarı İdarəsinin rəisi Akif Həmidovun haqqında BİR NECƏ KƏLMƏ SÖZ...

Bu gün informasiya məkanında ən böyük problemlərdən biri xəbərin sürəti ilə onun keyfiyyəti arasındakı məsafənin getdikcə böyüməsidir. Bir vaxtlar jurnalistin əsas üstünlüyü onun arxivlərə baş vurması, sənədləri araşdırması, hadisənin iştirakçıları ilə danışması, faktları tutuşdurması idisə, indi bəzən bir neçə cümləlik sosial media paylaşımı “araşdırma” adı ilə ictimaiyyətə təqdim olunur. Halbuki jurnalistika yalnız yazmaq deyil. Jurnalistika ilk növbədə məsuliyyətdir.

Xüsusilə konkret şəxslər, dövlət qurumları və rəhbər vəzifədə çalışanlar haqqında məlumat yayarkən bu məsuliyyət daha da artır. Çünki bir cümləlik əsassız ittihamın arxasında bir insanın illərlə formalaşdırdığı nüfuz, peşəkar fəaliyyəti və ictimai etibarı dayana bilər.

Məhz buna görə də hər hansı şəxs haqqında neqativ məlumat yaymazdan əvvəl ən sadə sual verilməlidir: Fakt haradadır? Sənəd haradadır? Qarşı tərəfin mövqeyi alınıbmı? Əgər bunlar yoxdursa, ortada jurnalist araşdırmasından daha çox, subyektiv münasibət dayanır.

Başlıq sensasiyalı ola bilər, fakt isə sensasiya yaratmamalıdır

Müasir media mühitində oxucu diqqətini cəlb etmək üçün emosional başlıqlardan istifadə geniş yayılıb. Lakin başlığın diqqətçəkən olması ilə məlumatın həqiqətə uyğunluğu eyni anlayış deyil. Bir şəxsi hədəfə alan yazıda ittiham səsləndirilirsə, həmin ittihamın sübutu da göstərilməlidir. Əks halda jurnalistikanın ən mühüm prinsiplərindən biri — obyektivlik — kölgədə qalır. Təəssüf ki, bəzən eyni mövzu müxtəlif platformalarda, demək olar ki, eyni məzmun və eyni yanaşma ilə təkrar-təkrar gündəmə gətirilir. Yeni fakt yoxdur, yeni sənəd yoxdur, yeni araşdırma yoxdur. Sadəcə əvvəlki iddialar başqa cümlələrlə yenidən dövriyyəyə buraxılır.

Belə vəziyyətdə oxucunun qarşısında haqlı olaraq sual yaranır: Əgər ortada yeni fakt yoxdursa, niyə eyni məsələ yenidən gündəmə gətirilir? Bu suala cavab vermək həmin yazıların müəlliflərinin və yayımçıların işidir.

Akif Həmidov məsələsində də əsas meyar fakt olmalıdır

Masallı Su Meliorasiya Sistemlərinin İstismarı İdarəsinin rəisi Akif Həmidov haqqında müxtəlif xarakterli fikirlərin səsləndirilməsi də məhz bu prizmadan qiymətləndirilməlidir. Burada söhbət konkret şəxsi kor-koranə müdafiə etməkdən getmir. Əksinə, prinsip sadədir: kiminsə haqqında ciddi ittiham irəli sürülürsə, həmin ittiham sübut olunmalıdır.

Əgər hər hansı qanun pozuntusu barədə məlumat varsa, bunun hüquqi yolu bəllidir. Müvafiq sənədlər, faktlar və sübutlar aidiyyəti dövlət qurumlarına təqdim edilə, araşdırma aparıla, zərurət yarandıqda hüquqi qiymət verilə bilər. Amma sübuta yetirilməmiş iddianı hökm kimi təqdim etmək jurnalistikanın işi deyil.

Akif Həmidovun fəaliyyəti ilə bağlı müsbət fikirlər söyləyən insanların da mövqeyi mövcuddur. Onu uzun illərdir tanıyanlar idarəçilik təcrübəsini, kollektivlə münasibətlərini və çalışdığı sahədə gördüyü işləri müsbət qiymətləndirirlər. Təbii ki, bu fikirlər də öz növbəsində ictimai münasibətin ifadəsidir və hər bir vətəndaş kimi onun da fəaliyyəti qanun və peşəkar meyarlar əsasında qiymətləndirilməlidir.

Əsas məsələ budur: nə tərif, nə də ittiham faktın yerini tuta bilməz.

İctimai nəzarət lazımdır, amma ədalətli nəzarət

Media cəmiyyətin nəzarət mexanizmlərindən biridir. Dövlət qurumlarının, vəzifəli şəxslərin və müxtəlif təşkilatların fəaliyyəti jurnalistlərin diqqətində olmalıdır. Əgər hər hansı sahədə problem varsa, media bunu araşdırmalı və ictimaiyyətə çatdırmalıdır.

Lakin ictimai nəzarətlə qaralama kampaniyasını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Əsl jurnalist bir qurumun rəhbərinə “sən günahkarsan” deməzdən əvvəl “iddianı hansı sənəd təsdiqləyir?” sualını özü verməlidir. Peşəkar jurnalist üçün ən güclü silah emosional ifadə deyil, sənəddir. Ən təsirli arqument təhqir deyil, faktdır. Ən ağır ittiham isə başlıqda yazılan söz yox, sübutla ortaya qoyulan həqiqətdir.

Tənqid etməkdən qorxmaq lazım deyil, amma tənqid də məsuliyyət daşıyır

Heç bir vəzifəli şəxs tənqiddən kənarda qala bilməz. Dövlət idarəçiliyində çalışan hər bir insanın fəaliyyəti ictimai müzakirəyə açıqdır. Media sual verə, araşdıra, nöqsanları üzə çıxara və cavab tələb edə bilər. Amma tənqidlə təhqir arasında, araşdırma ilə şayiə arasında, faktla ehtimal arasında ciddi fərq var.

Bu fərqi qorumaq jurnalistin peşəkar səviyyəsini müəyyənləşdirir. Əgər jurnalist hansısa məlumatı yoxlamadan yayımlayırsa, qarşı tərəfin mövqeyini öyrənmirsə, sənədləri araşdırmırsa və yalnız sosial şəbəkələrdə dolaşan iddiaları təkrarlayırsa, burada jurnalistikanın ən mühüm prinsiplərindən biri zədələnir. Çünki jurnalist cəmiyyətin emosiyasını qızışdıran tərəf deyil, həqiqətin axtarışında olan tərəf olmalıdır.

Eyni sözləri təkrarlamaq araşdırma deyil

Son vaxtlar bəzi internet resurslarında və ayrı-ayrı şəxslərin sosial media paylaşımlarında müəyyən mövzuların uzun müddət dəyişmədən dövriyyədə saxlanılması diqqət çəkir. Yeni məlumat ortaya çıxmır. Yeni sənəd təqdim edilmir. Araşdırmanın nəticəsi açıqlanmır. Sadəcə əvvəlki iddialar yenidən xatırladılır. Bu üsul nə ictimaiyyətə əlavə informasiya verir, nə də problemin həllinə xidmət edir. Əgər həqiqətən ortada ciddi məsələ varsa, onun üzərinə getmək, sənədləri toplamaq, tərəflərin mövqeyini öyrənmək və nəticəni ortaya qoymaq lazımdır. Əgər bunlar edilmirsə, o zaman oxucunun şübhələnməsi təbiidir.

Cəmiyyət artıq daha çoxunu tələb edir

Bu gün oxucu əvvəlki illərin oxucusu deyil. İnsanlar müxtəlif mənbələrdən informasiya əldə edir, xəbərləri müqayisə edir, ziddiyyətləri görür və müəllifin yanaşmasını qiymətləndirirlər. Ona görə də medianın gələcəyi daha çox yazmaqda deyil, daha düzgün yazmaqdadır.

Bir xəbər onlarla saytda yayıla bilər. Amma onu jurnalistika edən həmin məlumatın neçə saytda görünməsi deyil, nə qədər yoxlanılmasıdır.

Akif Həmidov haqqında müsbət və ya mənfi fikir söyləmək mümkündür. Onun fəaliyyətini tənqid etmək də mümkündür. Lakin bunun üçün əsaslandırılmış fakt lazımdır. Eyni qaydada, onun gördüyü işlər barədə müsbət fikir səsləndirilirsə, bu da konkret fəaliyyət və nəticələrlə əsaslandırılmalıdır. Başqa sözlə, şəxslər üzərindən deyil, faktlar üzərindən danışmaq lazımdır. Bu, həm jurnalistikanın, həm də hüququn tələbidir.

Sonda...

Media cəmiyyətin güzgüsüdür. Güzgü əyridirsə, cəmiyyət də hadisələri əyri görür. Bu səbəbdən hər bir media qurumunun qarşısında duran əsas vəzifə oxucunu heyrətləndirmək yox, inandırmaqdır. Bunun yolu isə sensasiyadan deyil, araşdırmadan keçir. Kiminsə fəaliyyətində qanunsuzluq varsa — ortaya qoyulsun.

Sənəd varsa — dərc edilsin. Fakt varsa — araşdırılsın. Problem varsa — cavab tələb olunsun. Amma bunların heç biri yoxdursa, insanın nüfuzuna xələl gətirə biləcək ağır ifadələrin ard-arda sıralanması nə jurnalistikanın adına, nə də cəmiyyətin informasiya haqqına xidmət edir.

Çünki əsl media kimisə yıxmaq üçün deyil, həqiqəti ayağa qaldırmaq üçün var. Və bu gün cəmiyyət mediadan məhz bunu gözləyir: səs-küy yox, sübut; ittiham yox, araşdırma; qərəz yox, həqiqət.