"İranla bağlı mühim qərar verilə bilər"

Hüquq elmləri professoru, Prezident Administrasiyasının sabiq sektor müdiri, politoloq Rüstəm Məmmədovla müsahibəni təqdim edirik:

– Rüstəm müəllim, son günlər bölgədə dinamik siyasi-hərbi proseslər müşahidə edilir. Türkiyə-Amerika münasibətləri start götürən kimi Rusiya Əl-Babda türk əsgərlərini bombaladı. Yaxın gələcəkdə Türkiyə-Rusiya və ABŞ-Türkiyə münasibətləri hansı xətt üzrə irəliləyəcək?
– Əslində sizə deyim ki, hazırda bu suala cavab vermək elə də asan məsələ deyil. Çünki qəliz proseslər gedir. Başqa sözlə, bu gün Türkiyə-Amerika və Türkiyə-Rusiya münasibətləri hələ formalaşma prosesindədir. Söhbət münasibətlərin yeni və müasir çağırışlara uyğun formada müəyyənləşməsi prosesindən gedir. Ona görə də, buna dəqiq qiymət verilməsi bir qədər zaman istəyəcək. Amma ümumi olaraq deyə bilərəm ki, Türkiyə Amerikadan nə istəyir və qarşı tərəfə buna hansı reaksiya verir. Ankara istəyir ki, Fətullah Gülən başda olmaqla bu xətdə olan şəxslər Türkiyəyə təhvil verilsin. Və Amerika Türkiyəyə qarşı siyasətdə səhv etdiyini etiraf etsin. Bunu isə Amerika etmir və çox güman ki, etməyəcək də. Ancaq Donald Tramp deyib ki, ABŞ böyük ehtimalla Güləni Türkiyəyə verəcək. Bu o deməkdir ki, ABŞ da Türkiyə ilə bağlı yeni münasibətlər axtarışındadır.
Rusiya-Türkiyə münasibətləri isə bir qədər fərqlidir. Zənnimcə, Ankara Rusiyanı itirmək istəmir. Eləcədə, Moskva Türkiyəni itirmək istəmir. Odur ki, ruslar Türkiyə ilə Amerika arasında olan danışıqlara isti yanaşmır. Rusiya Türkiyədən daha çox etiqad və sədaqət gözləyir. Bu günə qədər əslində Rusiya-Türkiyə münasibətləri həm də Ərdoğan-Putin münasibətlərinin üzərində qurulub. Mən onu deyə bilərəm ki, bu gün Türkiyə Rusiyaya qarşı kifayət qədər sədaqət nümayiş etdirir. Bunun çoxmu və ya azmı davam edəcəyini gələcək göstərəcək. Ancaq məmim fikrimcə, Türkiyə Rusiyadan imtina etməyəcək.

– Bir sıra mütəxəssislər hesab edir ki, hansısa mərhələdə türklər ruslardan imtina edərək yenidən Amerika ilə münasibətlərini genişləndircək…
– Mən buna inanmıram. Amerikanın Türkiyə siyasətində böyük yanlışlıqlara yol verilib. İnanmıram ki, ABŞ bu yanlışlıqlarını etiraf edərək dilə gətirsin və Ankaranı özü tərəfə çəksin. Məncə, Amerika bunu etməyəcək. Odur ki, indi Türkiyə Amerika siyasətinə qətiyyən inanmır.

– Bölgədə həm də İran faktoru var. Qafqazın ənənəvi oyunçuları olan İran, Rusiya və Türkiyə həm də Suriya mövzusunda əməkdaşlıq edir. Yeni ABŞ prezidenti isə Tehranı terroristlərin yuvası adlandırır. Bu mənada yaxın gələcəkdə hansı proseslər baş verə bilər?
– Hesab edirəm ki, Amerika-İran münasibətlərində kəskinlik mütləq olacaq. Hətta mənə elə gəlir ki, İranla müharibə də baş verə bilər. Türkiyə İranla münasibətləri korlamaq niyyətində deyil və bu istiqamətdə irəliləməyəcək. Türkiyə-İran münasibətləri korlanmamalıdır və korlanmayacaq. Amma İranla münasibət Amerika üçün açıq qarşıdurmaya çevrilir. Prezident Tramp inauqurasiya mərasimində İranı ciddi şəkildə tənqid etdi. Hazırda Tehran-Vaşinqton münasibətləri gərginləşən xətt üzrə inkişaf edir. Hesab edirəm ki, bu müharibə fazasına qədər inkişaf edə bilər.


– Prezident Obama İranla 5+1 formatında nüvə danışıqları apardı və razılaşma əldə etdi. Hansı səbəblərdən Tramp Administrasiyası İranı dünya üçün təhlükə mənbəyi elan edir?
– Siz İsrail faktorunu yaddan çıxarmayın. Bu gün İrandan hamıdan çox çəkinən İsraildir. Prezident Tramp isə İsrailə böyük önəm verir. Bu o deməkdir ki, Amerika seçkilərində İsrailin ciddi təsiri faktoru var. Tramp da İsrail faktorundan ciddi sürətdə istifadə etməyə çalışır. Odur ki, yeni Amerika Administrasiyası İsraili qorumaq naminə İrana qarşı istənilən addıma gedə bilər.


– İran son 30 ili sanksiyalar altında yaşayıb və iddialarından imtina etməyib. Bu baxımdan İrana qarşı hansı tədbirlər görülə və bu ölkə ram edilə bilərmi?
– Bundan sonra İrana qarşı tədbirlər və reaksiyalar şiddətlənə bilər.


– Hərbi faza?
-Bəli, mənim fikrimcə, hərbi faza gözlənilir. Çox güman ki, hərbi faza modeli Amerika tərəfindən araşdırılır.


– Bu halda Rusiyanın mövqeyi nədən ibarət ola bilər?

– Aydındır ki, Rusiya İranı verməyə deyil, qorumağa çalışacaq.


– Deməli yaxın gələcəkdə bizim də olduğumuz bölgədə gərgin proseslər yaşanacaq…
– Bəli, çox gərgin dövr ola bilər. Qarşıdurma gözləniləndir.


– O halda bunun Azərbaycana hansı təsirləri ola bilər?
– İrana qarşı kimi nə hərəkət etsə, təbii ki, bunun Azərbaycana təsiri olacaq. Söhbət ancaq iqtisadi münasibətlərin dayanmasından getmir. Əgər qonşuya kimsə hücum edəcəksə, başına bomba yağdıracaqsa, bu istənilən halda bizə təhdiddir. Məncə, İrana qarşı ediləcək təhdid orada çoxsaylı miqrantların yürüşünə səbəb ola bilər. Yəni Azərbaycana miqrant köçü ola bilər. Məncə, bizim üçün ən böyük təhlükə budur.